ระดมสมองสร้างผังก้างปลาด้วย Xmind.net

ผังก้างปลา หรือ (Fish Bone Diagram) เป็นหนึ่งในหลายเครื่องมือเพื่อการบริหารจัดการ โดยมักจะใช้ในการวิเคราะห์ผลสาเหตุของปัญหา ภายใต้แนวคิดที่ว่า “การแก้ไขปัญหาจะต้องแก้ไขที่สาเหตุ โดยสาเหตุนั้นต้องปฏิบัติได้จริง มีความเป็นเหตุเป็นผล” โดยเครื่องมือหนึ่งในกลุ่มโอเพนซอร์สที่ช่วยสร้างผังก้างปลาได้เครื่องมือหนึ่ง ก็คือ XMind.net

การสร้างผังก้างปลาด้วย XMind.net ทำได้โดยการเปิดโปรแกรม (โปรแกรมจะแสดงหน้าจอ Login ให้ปิดหน้าต่างนี้ไปได้ครับ) ปรากฏจอภาพการทำงาน ดังนี้

คลิกปุ่มขวาของเมาส์ที่ Node Central Topic เลือกคำสั่ง Structure, Fishbone (Right Headed) เพื่อแปลงผังปกติเป็นผังก้างปลา

จะปรากฏจอภาพการสร้างผังก้างปลา ที่แสดงหัวปลา ดังนี้

ถึงจุดนี้แล้ว ก็เริ่มกำหนดปัญหาก่อน โดยปัญหานั้นควรเป็นปัญหาที่สมเหตุสมผล และสามารถแก้ไขได้ เมื่อได้ปัญหาแล้ว จึงพิมพ์หัวข้อปัญหาใน Central Topic ดังเช่นโรงเรียนหนึ่งมีการระดมสมองเพื่อจะหาสาเหตุของปัญหาที่ผลการสอบวิชาภาษาไทยของนักเรียนต่ำ จึงนำปัญหาดังกล่าวมาระบุใน Central Topic

จากนั้นก็ต่อด้วยการวิเคราะห์หาสาเหตุของปัญหา ซึ่งจะใช้รูปแบบการระดมความคิดอย่างอิสระ ไม่ควรขัดแย้ง นึกอะไรก็ได้เขียนลงในผัง และวิเคราะห์ความเป็นเหตุเป็นผล และการปฏิบัติได้จริงเพื่อตัดสาเหตุที่ไม่ตรงกับเงื่อนไขข้างต้นออก

โดยมากการคิดถึงสาเหตุ จะอยู่บนพื้นฐานของหลักการ 4M 1E คือ Man คนหรือพนักงาน หรือบุคลากร Machine เครื่องจักรหรืออุปกรณ์อำนวยความสะดวก Material วัตถุดิบหรืออะไหล่ อุปกรณ์อื่นๆ ที่ใช้ในกระบวนการ Method กระบวนการทำงาน และ Environment อากาศ สถานที่ ความสว่าง และบรรยากาศการทำงาน ทั้งนี้อาจจะมีครบทั้ง 5 หรือน้อยกว่า/มากกว่าก็ได้

ดังนั้นจึงเริ่มจากการสร้าง Node ของสาเหตุตามหลัก 4M 1E ไว้ก่อน โดยคลิกเมาส์ที่ Central Topic แล้วกดปุ่ม Insert จะปรากฏ Node ย่อยในลักษณะก้างปลาก้างแรก พิมพ์ “คน” แล้วทำซ้ำจนครบ ดังภาพ

การระบุ “ข้อความ” กำกับ Node สาเหตุ ไม่จำเป็นต้องใช้ตาม 4M 1E เสมอไป สามารถปรับแก้ไขได้ตามเหมาะสม เช่น Man กรณีนี้หมายถึง นักเรียน ก็ใช้คำว่า นักเรียน Material ก็ใช้คำว่า สื่อการสอน Machine แทนด้วย ครู เป็นต้น

จากนั้นก็เริ่มระดมความเห็นเกี่ยวกับสาเหตุแต่ละมิติ โดยสาเหตุนั้นควรมีความชัดเจนและมีความเป็นไปได้ โดยการใส่สาเหตุย่อยก็ทำได้โดยคลิกที่ Node สาเหตุแต่ละมิติ แล้วกดปุ่ม Insert ได้เช่นกัน (ปุ่ม Delete ใช้ลบรายการได้ครับ)

เมื่อใส่สาเหตุต่างๆ ครบแล้ว ก็เริ่มจากการพิจารณาตัดสาเหตุที่ไม่สมเหตุสมผล หรือไม่สามารถแก้ไขได้ออกไปก่อน เนื่องจากใช้โปรแกรมคอมพิวเตอร์ช่วย จึงไม่ควรลบจริง แต่สามารถใช้วิธีระบุสัญลักษณ์กำกับ เช่น ปัญหาจากห้องเรียนมีเสียงรบกวน เพราะอยู่ใกล้ชุมชน พิจารณาแล้วเป็นสาเหตุที่ไม่สามารถแก้ไขได้ (คงไม่มีการย้ายห้องเรียนไปที่อื่นได้แน่) ก็ใส่สัญลักษณ์กำกับว่าสาเหตุนี้ละไว้ โดยกดปุ่มขวาของเมาส์ที่ Node อยู่ใกล้ชุมชน เลือก Maker กำกับ

ปรากฏผลดังนี้

เป็นไงครับ สำหรับแนวทางการใช้ XMind.net ในการช่วยเหลือระดมความเห็นในรูปแบบผังก้างปลา ทั้งนี้ในการปฏิบัติจริงแม้ว่าการระดมสมองจะอยู่บนหลักการ 4M 1E แต่ขอย้ำว่า ไม่จำเป็นต้องครบทุกมิติก็ได้ ดังเช่น