หนังสือเปียกน้ำ … ซ่อมแซมอย่างไร!!!

จากเหตุการณ์น้ำท่วมกรุงเทพฯ และหลายจังหวัดของประเทศไทยในช่วงที่ผ่านมาส่งผลกระทบต่อประชาชน ตลอดทั้งหน่วยงานต่างๆ จำนวนมาก ผลกระทบหนึ่งที่เกิดขึ้นคือ “หนังสือ วารสาร คู่มือ รายงาน” ทั้งที่เป็นสมบัติส่วนบุคคล องค์กร และหรือห้องสมุดต่างๆ แตกต่างกันออกไป

หลังจากน้ำท่วมแล้ว ก็คงต้องมาฟื้นฟูกัน รวมถึงการฟื้นฟูซ่อมแซมหนังสือที่เปียกน้ำด้วย โดยมีแนวปฏิบัติดังนี้

การคัดแยกหนังสือ

เริ่มต้นก็ควรคัดแยกหนังสือที่เปียกน้ำเป็นกลุ่มๆ เริ่มจากกลุ่มที่ยังไม่เปียกน้ำ เปียกน้ำน้อย เปียกน้ำเพียงบางส่วนของเล่ม เปียกน้ำพอควร เปียกน้ำมาก และหนังสือที่เปียกมากๆ จนเห็นความเสียหายได้ชัดเจน การคัดแยกนี้ควรทำเวลาเพราะยิ่งนานหนังสือก็จะยิ่งเสียหายได้ง่าย

หนังสือที่เปียกมากจนเห็นความเสียหายได้ชัดเจนว่าซ่อมแซมไม่ได้ก็คงต้องทำใจ และต้องเร่งแยกกลุ่มออกไปเพื่อทำลาย หรือทำทะเบียนหนังสือเสียหายเพื่อตัดรายการออกจากระบบ หรือเพื่อหามาทดแทนภายหลังก็ได้ครับ

หนังสือที่เปียกเพียงบางส่วนก็ควรหาพลาสติกมาคั่นระหว่างส่วนเปียกกับส่วนแห้ง เพื่อป้องกันน้ำและความชื้นกระทบกับส่วนที่ยังแห้ง

หนังสือที่คัดแยกแล้วจะต้องทยอยขนย้ายออกจากพื้นที่น้ำ พื้นที่เปียก มาไว้ในพื้นที่แห้ง สะอาด กว้างขวางรวมทั้งมีความชื้นและอุณหภูมิที่ต่ำ (ความชื้นน้อยกว่า 50% และอุณหภูมิน้อยกว่า 70°F) และควรเร่งดำเนินการภายใน 48 ชั่วโมงเพื่อป้องกันผลกระทบจากเชื้อรา สามารถเปิดพัดลมระบายอากาศได้แต่อย่าวางพัดลมให้พัดตรงมาที่กองหนังสือที่คัดแยกไว้แล้ว

หมายเหตุ เครื่องมือช่วยตรวจสอบความชื้นอาจจะใช้ Apps ของ iPad/iPhone หรือ Androids ก็ได้ครับ มีให้เลือกดาวน์โหลดฟรีหลายตัว เช่น WeatherStation ของ iPad

เมื่อคัดแยกหนังสือตามกลุ่มการเปียกน้ำแล้ว ควรคัดแยกหนังสือตามประเภท เช่นหนังสือหายาก หนังสือที่พิมพ์ด้วยกระดาษธรรมดา หนังสือที่พิมพ์ด้วยกระดาษเคลือบมัน หนังสือที่มีลักษณะปกเฉพาะ เช่น ปกหนัง

ทั้งนี้ในการเคลื่อนย้ายหนังสือทั้งก่อนและหลังคัดแยก ควรใช้ความระมัดระวัง ประคองหนังสือแต่ละเล่มด้วยฝ่ามือทั้งสองมือ แทนการจับสันหรือหิ้วหนังสือ ทั้งนี้อาจจะหาแผ่นกระดาษแข็ง หรือกระดานไม้ช่วยเคลื่อนย้ายปริมาณมากๆ ได้

การทำความสะอาดหนังสือและกำจัดน้ำ

เมื่อคัดแยกหนังสือเป็นกลุ่มๆ แล้วก็เริ่มนำหนังสือที่เปียกมากๆ แต่ยังพอซ่อมแซมได้มาดำเนินการก่อน (หากมีกำลังคนไม่พอ) โดยหนังสือที่มีโคลน หรือคราบสกปรกให้เช็ดเบาด้วยผ้าอ่อนนุ่ม หรือฟองน้ำ ทั้งนี้ต้องไม่ต้องพยายามแกะ หรือแซะเอาโคลนออกด้วยแปรง หรือของแข็ง และก็ไม่ควรใช้สบู่ ยาขจัดคราบสกปรก ผงซักฟอก ครีมน้ำยาต่างๆ เด็ดขาด เพราะจะเป็นอันตรายและเพิ่มความเสียหายแก่หนังสือมากขึ้น กรณีที่มีโคลนมาก และหนังสือเปียกน้ำทั้งเล่ม สามารถเปิดน้ำล้างได้ โดยจะต้องเป็นน้ำสะอาด เปิดเบาๆ ให้น้ำผ่าน และจะต้องไม่เปิดตัวเล่มหนังสือ

เมื่อทำความสะอาดหนังสือแล้ว จึงซับน้ำด้วยผ้าอ่อนนุ่ม หรือฟองน้ำ ทั้งนี้การเช็ดน้ำจากหนังสือควรทำทีละแผ่น โดยต้องค่อยๆ คลี่ออกจากกัน

การจัดรูปเล่มหนังสือ

เอามือลูบกระดาษให้เรียบ โดยลูบเพียงเบาๆ แล้ววางแยกเล่ม อย่าซ้อนกันนะครับ

การกำจัดความชื้น

หนังสือที่กำจัดน้ำและจัดรูปแล่มแล้วก็จะมาผ่านการกำจัดความชื้นออก โดยมีหลากหลายวิธี ดังนี้

วิธีที่ 1

นำกระดาษควรเป็นกระดาษที่ปราศจากหมึกและไม่มีสารที่ละลายน้ำได้ โดยกระดาษที่สามารถใช้ได้ เช่น กระดาษเช็ดมือแบบหน้ากว้าง กระดาษซับมัน กระดาษขาวปกติ หรือกระดาษเทียนไข (Wax paper) สำหรับหนังสือที่พิมพ์ด้วยกระดาษเคลือบมัน มาสอดไว้ระหว่างหน้าที่เปียก โดยจะต้องใช้ความระมัดระวังในการเปิดและแทรกกระดาษระหว่างหน้าแต่ละหน้า

เมื่อนำกระดาษแทรกระหว่างหนังสือแล้ว ให้นำของหนักวางทับบนปก จะช่วยดูด และรีดน้ำออกได้เร็ว

หนังสือที่ “เปียกมาก” ควรเปลี่ยนกระดาษที่สอดทุกๆ 30 นาที จนกว่าจะชื้น เวลาปล่อยผึ่ง อย่าวางปกซ้อนกัน เพราะเมื่อแห้งแล้วจะติดเกิดความเสียหายได้

วิธีที่ 2

นำหนังสือที่แทรกกระดาษแต่ละหน้ามาวางผึ่งบนพื้นที่ที่กว้าง แห้ง สะอาด แล้วเปิดพัดลมเพื่อระบายอากาศ ห้ามจ่อพัดลมกับหนังสือ

วิธีที่ 3

นำหนังสือมาแทรกกระดาษเหมือนกับวิธีที่ 1 และนำกระดาษเทียนไข หรือ freezer paper มาห่อหุ้มหนังสือที่กำจัดน้ำและจัดรูปเล่มแล้วไปวางแช่ในช่องแช่แข็งตู้เย็นประมาณ 1 วัน (ทั้งนี้จะต้องทำความสะอาดช่องแช่แข็งของตู้เย็นก่อนนะครับ) โดยวางให้ส่วนที่เปียกอยู่ด้านบน ก่อนจะหาอะไรมาทับ ถ้ามีหลายเล่ม ห้ามวางซ้อนกันเด็ดขาด ไม่งั้นพอแห้งแล้วปกจะติดกัน จะเป็นปัญหายิ่งกว่าหนังสือเปียกซะอีก

ทั้งนี้การหนังสือที่แช่ในช่องแช่แข็งของตู้เย็น จะแห้งช้าหรือเร็วขึ้นอยู่กับระดับความเปียกและความหนาของหนังสือ เมื่อดูว่าหนังสือปรับรูปทรงแล้วก็นำออก จะได้หนังสือที่มีแผ่นกระดาษเรียบๆ เหมือนเดิม

วิธีที่ 4

นำแป้งเด็กมาโรยลงบนกระดาษทุกหน้าที่เปียก โดยเกลี่ยให้เสมอกัน ก่อนที่จะนำไปไว้ที่แห้งๆ แล้วนำของที่มีน้ำหนักมากๆ ทับลงไปให้เรียบไปกับพื้นผิวที่วาง ทิ้งไว้ประมาณ 2- 7 วัน จะช้าเร็วก็ขึ้นกับว่าเปียกมากน้อย และปริมาณความชื้นในอากาศ

การเตรียมพร้อมหนังสือก่อนจัดเก็บ

หนังสือที่ผ่านกระบวนการทำความสะอาด และความชื้นข้างต้น จะต้องนำออกมาวางผึ่งลมอีกครั้ง โดยหากของหนักๆ มาทับเพื่อจัดรูปทรงหนังสือ ตลอดทั้งไล่ความชื้นอีกรอบด้วยอุณหภูมิห้อง การวางหนังสือห้ามวางซ้อนทับกัน จากนั้นจึงนำหนังสือไปผ่านกระบวนการซ่อมแซมตามปกติ เช่น การซ่อมแชมปก หรือการเย็บเล่มเพื่อความแข็งแรงก่อนนำไปเก็บเข้าชั้นเพื่อให้บริการต่อไป

บรรณานุกรม

1. เดลินิวส์ออนไลน์. Daily News Online > Inside Campus > วิธีแก้ปัญหาเมื่อหนังสือเปียกน้ำ [Internet]. [cited 2011 Nov 16];Available from: http://www.dailynews.co.th/newstartpage/index.cfm?page=content&categoryId=651&contentId=173667
2. มติชนออนไลน์. ซ่อมได้…เมื่อหนังสือเปียกน้ำ : มติชนออนไลน์ [Internet]. [cited 2011 Nov 16];Available from: http://www.matichon.co.th/news_detail.php?newsid=1319952417&grpid=01&catid=01
3. Angie Mohr. How to Restore Flood Soaked Books | eHow.com [Internet]. [cited 2011 Nov 16];Available from: http://www.ehow.com/how_4523252_restore-flood-soaked-books.html
4. Doug Reade. Drying Wet Books and Papers. [Internet]. [cited 2011 Nov 16];Available from: http://theepicenter.com/tow05166.html
5. How To – How to Dry Wet Books in 7 Steps [Internet]. [cited 2011 Nov 16];Available from: http://therestorationresource.com/How_to_Dry_Wet_Books_in_7_Steps.html
6. Sharka. How to Repair a Wet Book | wikiHow [Internet]. [cited 2011 Nov 16];Available from: http://www.wikihow.com/Repair-a-Wet-Book
7. University of California at San Diego. UCSD Libraries Preservation Dept.: How to Dry Wet Books [Internet]. [cited 2011 Nov 16];Available from: http://libraries.ucsd.edu/preservation/howdry.html