การเข้าถึงแบบเปิด (Open Access)
การเข้าถึงแบบเปิด (Open Access หรือ OA) เป็นแนวคิดที่เริ่มต้นขึ้นในวงการนักวิจัยที่ต้องการผลักดันให้ผู้ใช้สามารถเข้าถึงความรู้ที่ได้จากการศึกษาหรือการวิจัยได้อย่างอิสระ โดยใช้อินเทอร์เน็ตเป็นช่องทางในการจัดเก็บและเผยแพร่องค์ความรู้เหล่านั้น ทำให้การเข้าถึงผลงานเหล่านั้นทำได้สะดวกรวดเร็วมากขึ้น ช่วยให้การกระจายความรู้สามารถไปได้กว้างไกลขึ้น โดยมีปัจจัยที่ส่งเสริมให้เกิดการสนับสนุนในการทำ OA ดังนี้
1. เป็นความปรารถนาของนักวิจัยและนักวิชาการที่ต้องการให้ความรู้ที่ตนได้ค้นพบจากการศึกษาหรือการวิจัย ได้กระจายออกไปอย่างกว้างขวาง อีกทั้งมีผลต่อความก้าวหน้าให้มีอาชีพการงานที่ดีขึ้น สร้างชื่อเสียงเป็นที่รู้จักในวงการวิชาการมากขึ้น
ในอดีตนักวิจัยและนักวิชาการทำวิจัยหรือเขียนบทความทางวิชาการจะนำบทความของตนให้สำนักพิมพ์นำไปตีพิมพ์ในวารสารวิชาการ ซึ่งเป็นวิธีการเผยแพร่องค์ความรู้ที่ง่ายที่สุด แต่สิทธิ์ในตัวบทความนั้นสำนักพิมพ์จะเป็นผู้ถือลิขสิทธิ์โดยผู้เขียนบทความต้องมอบหรือบริจาคผลงานของตนให้แก่สำนักพิมพ์เพื่อนำไปเผยแพร่ให้แก่ผู้อ่านต่อไป ซึ่งทำให้นักวิจัยเองมองว่าเป็นสิ่งที่ริดรอนในสิทธิที่ตนพึงมีในผลงานของตน จึงทำให้มีความสนใจในการทำ OA ที่ทำให้ผลงานของตนเผยแพร่ไปได้มากกว่าที่จะตีพิมพ์ลงในวารสารวิชาการเชิงพาณิชย์เพียงแหล่งเดียว และงานวิจัยของตนทำได้รับการสนับสนุนจากแหล่งทุนต่างๆ รวมทั้งแหล่งทุนจากรัฐซึ่งเป็นเงินภาษีที่ได้จากประชาชน นักวิจัยจึงเห็นว่าความรู้ที่ได้ควรกลับไปสู่สังคมมากกว่าที่จะเป็นของคนใดคนหนึ่ง และแบ่งปันประสบการณ์แก่เหล่านักวิชาการและนักวิจัยร่วมกัน หรือบุคคลอื่นๆ ที่สนใจเป็นสาธารณะ เพื่อต่อยอดสู่การพัฒนาสังคมให้ดีขึ้น
2. พัฒนาการของเทคโนโลยี
พัฒนาของเทคโนโลยีโดยเฉพาะเทคโนโลยีอินเทอร์เน็ตที่เป็นช่องทางในการเผยแพร่ข้อมูลออกไปได้อย่างรวดเร็ว และขณะที่การนำบทความวิจัยไปตีพิมพ์ในวารสารมีกระบวนการตรวจสอบคุณภาพของบทความโดยผู้ทรงคุณวุฒิและการจัดทำรูปเล่มใช้เวลาในแต่ละขั้นตอนนานก่อนจะตีพิมพ์เผยแพร่ ซึ่งอาจทำให้ข้อเท็จจริงหรือความรู้ที่นักวิจัยค้นพบไม่มีความทันสมัย ทำให้ผู้ที่สนใจศึกษาข้อมูลไม่สามารถนำไปใช้ต่อยอดองค์ความรู้ได้รวดเร็ว ขณะที่ความต้องการของเหล่านักวิจัยต้องการให้ความรู้ที่ได้จากการศึกษามีการเผยแพร่ไปได้อย่างรวดเร็วและอินเทอร์เน็ตนั้นเป็นแหล่งที่สามารถเผยแพร่ได้อย่างรวดเร็วโดยไม่จำกัดสถานที่และเวลา
นอกจากเทคโนโลยีอินเทอร์เน็ตและการสื่อสาร พัฒนาการของเทคโนโลยีแบบเปิด (Open Technology) ที่เป็นแนวคิดเบื้องต้นที่เล็งเห็นประโยชน์อันมหาศาลจากการร่วมมือกันของกลุ่มคนในการแบ่งปันความรู้และทรัพยากรร่วมกัน จากแนวคิดเทคโนโลยีแบบเปิดจึงก่อให้เกิดแนวคิดแบบเปิดต่างๆ เช่น มาตรฐานแบบเปิด (Open Standards) โปรแกรมรหัสเปิด (Open Source Software – OSS) เป็นต้น พัฒนาการของเทคโนโลยีแบบเปิดเป็นประโยชน์ต่อการจัดทำ OA ได้หลายทาง เช่น แนวคิดของโปรแกรมรหัสเปิดในการเปิดเผยชุดรหัส (Source code) ของนักพัฒนาโปรแกรมเพื่อให้ผู้ใช้สามารถนำไปศึกษาเพื่อนำไปดัดแปลงหรือพัฒนาต่อยอดต่อไปได้โดยอยู่ภายใต้เงื่อนไขที่กำหนดไว้ ทำให้มีการพัฒนาโปรแกรมไปอย่างรวดเร็ว นอกจากนี้ยังเป็นสิ่งอำนวยความสะดวกในการจัดทำ OA โดยบุคคลที่สนใจสามารถจัดทำเอกสาร OA โดยเลือกใช้โปรแกรมรหัสเปิดเป็นโปรแกรมที่ใช้จัดทำ OA ได้ เช่น การจัดทำคลังความรู้ (Repository) การทำฐานข้อมูลออนไลน์ (Online Database) เพื่อรวบรวมเอกสารที่เป็นเอกสาร OA แล้วให้ผู้ใช้สามารถเข้าถึงได้อย่างเสรี ทั้งการประยุกต์ดัดแปลงให้โปรแกรมให้มีขอบเขตการทำงานตามความต้องการในการจัดทำ OA และช่วยประหยัดงบประมาณโดยการใช้โปรแกรมรหัสเปิดแทนการซื้อโปรแกรมลิขสิทธิ์ในการจัดทำและจัดเก็บ OA อีกเทคโนโลยีแบบเปิดที่ส่งเสริมการทำ OA คือมาตรฐานแบบเปิด ที่ใช้แนวคิด Interoperability คือให้การทำงานร่วมกันได้แม้ไม่ได้ใช้โปรแกรมหรือระบบเดียวกัน ทำให้สามารถเข้าถึงองค์ความรู้จากแหล่งต่างๆ ได้มากขึ้น เมื่อมีความเป็นมาตรฐานเดียวกันแล้วก็ทำให้การทำ OA มีประสิทธิภาพและประสิทธิผลมากขึ้น
หลักการและแนวคิดในการทำ OA
หลักการและแนวคิดในการทำ OA มีหลักการพื้นฐานคือ “ผู้ใช้เข้าถึงได้ทางอินเทอร์เน็ตทั้งการค้นหาบทความและนำไปอ่าน ถ่ายโอน ทำสำเนา แจกจ่ายต่อ โดยปราศจากเงื่อนไขด้านกฎหมายและค่าใช้จ่าย ผู้เขียนบทความสามารถควบคุมสิทธิ์ในตัวบทความนั้นเมื่อถูกนำไปอ้างถึง และบทความฉบับเต็มต้องถูกนำไปจัดเก็บในคลังความรู้เพื่อให้ผู้ใช้สามารถสืบค้นผ่านอินเทอร์เน็ตได้”
