แนวทางการพัฒนาระบบ Digital Library ประเด็น “เนื้อหา”
สืบเนื่องจากที่ไปนั่งเป็นที่ปรึกษา/คณะกรรมการ/คณะกรรมการ รวมทั้งเข้าร่วมประชุมอย่างไม่เป็นทางการกับหลายหน่วยงานในประเด็น “การพัฒนาระบบ Digital Library” ทำให้พอจะสรุปประเด็นที่น่าสนใจที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนา Digital Library ได้หลายประเด็น ทั้งนี้ขอนำเสนอเฉพาะประเด็น “เนื้อหาที่จะนำเข้าระบบ Digital Library” ก่อนครับ
นับว่าประเด็นนี้เป็นหัวใจหลักและส่งผลให้ความคิดการพัฒนา Digital Library เป็นไปได้ยาก เพราะหลายหน่วยงานต้องการนำเนื้อหาจากหนังสือ วารสารใหม่ไปเผยแพร่เพื่อให้บริการ แต่เนื่องจากรูปแบบทางธุรกิจเกี่ยวกับการจัดซื้อจัดหาหนังสือ วารสารในรูปแบบดิจิทัล ยังไม่เคยมีการดำเนินการมาก่อน ส่งผลให้นักเขียน และสำนักพิมพ์ ไม่พร้อมที่จะจำหน่าย หรือยังไม่มีโมเดลการจำหน่าย รวมทั้งยังไม่มีความชัดเจนเรื่อง “สัญญา” ที่ทำกับนักเขียนในรูปแบบสิ่งพิมพ์ตัวเล่มว่าจะมีผลกับ “เอกสารดิจิทัล” หรือไม่อย่างไร
ทั้งนี้แนวทางที่มีการคิดกันเพื่อแก้ไขปัญหานี้ มีหลายแนวทางเช่น
- การติดต่อกับนักเขียน หรือสำนักพิมพ์แล้วขอซื้อในราคาหน้าปกตามจำนวนยอดพิมพ์ เช่น หนังสือเรื่อง A จัดพิมพ์ 3,000 เล่ม ราคาหน้าปก 100 บาท ก็จะซื้อในมูลค่า 3,000 x 100 และขอสิทธิ์ในการเผยแพร่ในรูปแบบ eBook ผ่านระบบ Digital Library (ที่ให้บริการยืม/คืน) โดยนักเขียน/สำนักพิมพ์ยังคงมีสิทธิ์ขายตัวเล่มได้เหมือนเดิม
- การติดต่อกับสำนักพิมพ์ และเสนอซื้อหนังสือ/วารสารรูปแบบดิจิทัลในราคาขั้นบันได ทั้งแบบลด และเพิ่ม เช่น ซื้อครั้งแรก 5 Copy ในราคาหน้าปกหรือราคาที่สูงกว่า และหากมีการยืม/คืนเพิ่ม ก็จะซื้อเพิ่มโดยคิดราคาต่อเล่มใหม่ โดยอาจจะเพิ่มราคา หรือลดราคาก็ได้ ตามแต่การตกลง
- การติดต่อซื้อหนังสือ/วารสารในรูปแบบดิจิทัล ในราคาที่สูงกว่าปกติหลายเท่า โดยได้รับสิทธิ์ในการให้บริการแบบไม่จำกัด เช่น ราคาหน้าปก 200 บาท แต่ซื้อในราคา 7,000 บาท เป็นต้น
นอกจากหนังสือ/วารสารใหม่ หนังสือเก่า หนังสือหายาก ก็ยังคงมีปัญหาอยู่ เพราะยังไม่มีหน่วยงานใดในประเทศไทยที่ทำทะเบียนหนังสือเก่า หนังสือหายากและยืนยันได้ว่า “หมดอายุลิขสิทธิ์” แล้ว ทำให้หนังสือเก่า หนังสือหายากยังคงไม่สามารถดำเนินการแปลงดิจิทัลเพื่อเผยแพร่ได้ทันทีเช่นกัน
ประเด็นรูปแบบหนังสือ ก็ยังคงเป็นอีกประเด็นที่ยังมีการถกกันอยู่ เพราะหลายหน่วยงานต้องการหนังสือที่มีการแสดงผลที่น่าสนใจ ซึ่งก็คงหนีไม่พ้นรูปแบบ Flash Animation และหรือ iBook Interaction ซึ่งการผลิตหนังสือดังกล่าว จำเป็นต้องอาศัยทักษะ เวลา และซอฟต์แวร์เฉพาะ อันส่งผลต่องบประมาณ แม้นกระทั่งฟอร์แมต ePub ที่เป็น Text Flowable อย่างสมบูรณ์และไม่มีปัญหาภาษาไทย ก็ยังคงต้องใช้เทคนิคในการผลิต ไม่ใช่การนำเอกสารในฟอร์แมต PDF มาแปลงให้เป็น ePub แล้วนำเข้าระบบ หนังสือ/วารสาร PDF ก็ยังคงเป็นปัญหาได้เช่นกัน เพราะกระบวนการแปลงเอกสาร หรือผลิตเอกสาร PDF ยังขาดความรู้เกี่ยวกับการฝังฟอนต์ รวมทั้งฟอร์แมต PDF/A
ประเด็นใหญ่สุด คือ เมื่อได้หนังสือ/วารสารรูปแบบดิจิทัลแล้ว ก่อนเผยแพร่และระหว่างเผยแพร่ จะมีกระบวนการอย่างไรในการป้องกันการคัดลอก ป้องกันการบันทึก การทำให้เอกสารหมดอายุตามเงื่อนไข (การยืม) ซึ่งอาจจะไปกระทบงบประมาณและความรู้ในส่วน Digital Right Management / Security ด้วย
ดังนั้นหน่วยงานใดที่สนใจพัฒนาระบบ Digital Library คงต้องทำการบ้านกันเยอะเลยครับ
